Column Wim Daniëls: Achternamen

Ooit, het was in de jaren tachtig, hield ik me bezig met alle achternamen die toen in Aarle-Rixtel voorkwamen. Ik had er hulp bij van een studente uit Nijmegen en van Jacques Swinkels, de meest ijverige gemeenteambtenaar die Aarle-Rixtel kende. Hij werkte weliswaar vooral in Gemert, maar in de weekenden probeerde hij orde te scheppen in de chaos die er toen blijkbaar was bij de burgerlijke stand in Aarle-Rixtel. Aarle-Rixtel telde tijdens mijn namenonderzoek (de peildatum was 1 januari 1987) 5282 inwoners die samen 1146 verschillende namen hadden. Daarbij zaten ook de oorspronkelijke achternamen van getrouwde vrouwen die na hun trouwen de naam van hun man hadden aangenomen. Eén naam had dus gemiddeld 4,6 naamdragers, wat heel weinig is.

Veertig jaar eerder, in 1947 (in dat jaar was er een volkstelling), woonden er 3468 mensen in Aarle-Rixtel, die samen 738 verschillende namen hadden, wat neerkwam op een gemiddelde van 4,7 naamdragers per naam. In veertig jaar tijd was er wat dat betreft dus weinig veranderd. En wat ook nauwelijks veranderd was, was de aard van de achternamen. In 1947 was 46 procent van de Aarle-Rixtelse achternamen een herkomstnaam, in 1987 was dat 49 procent. Een herkomstnaam is een achternaam die verwijst naar een plaats (bijvoorbeeld Van Dommelen), een water (Van der Aa) of een andere aardrijkskundige aanduiding (Van den Heuvel). Zowel in 1947 als in 1987 bestond ongeveer de helft van alle herkomstnamen die naar een plaats verwezen uit achternamen die heel specifiek naar een Brabantse plaats verwezen: Van Asten, Van Bladel, Van Boekel, Van Dinter (Dinther), Van Dongen, Van Gerwen, Van Lankveld (gehucht bij Gemert), enz.

Ook de namen ‘Van Aarle’, Van Aerle’en ‘Van Rixtel’ kwamen en komen voor in het dorp. Vroeger waren Aarle en Rixtel gescheiden gehuchtjes. De combinatienaam ‘Van Aarle-Rixtel’ komt niet voor en bij mijn weten is er ook nooit een Van Aarle met een Van Rixtel getrouwd geweest, waardoor nooit de echtpaarnaam Van Aarle-Van Rixtel is voorgekomen. Overigens kan de naam Van Aarle (Van Aerle) ook naar andere plaatsen verwijzen die ‘Aarle’ als naam hebben of hadden. 

De meestvoorkomende achternamen in Aarle-Rixtel in 1987 waren ook herkomstnamen, specifieke en algemene. De top-4 was: Van de Ven, Swinkels, Verbakel en Van Dijk. De achternaam Van de Ven was en is voor heel Noord-Brabant de tweede meestvoorkomende achternaam, na ‘Jansen’. Van de Ven verwijst naar iemand die oorspronkelijk in de buurt van een ‘ven’ woonde, waarbij het woord ‘ven’ dan weer teruggaat op ‘veen’.

Hoe Brabants Aarle-Rixtel qua achternamen ook was en nog altijd is, het dorp staat allang open voor mensen van elders, ook van buiten Nederland. In 1987 kwamen – ik noem er maar een paar – ook deze achternamen in Aarle-Rixtel voor: Baboeram (Surinaams), Hardy, Halliwell, Kerridge, (Engels), Faust, Platzköster en Reutelingsperger (Duits), Parro de la Paz (Spaans), Leclerq (Frans), Terzibasijan (Turks-Armeens) en Viuha (Fins).

Door opvang van asielzoekers en vluchtelingen wordt het achternamenbestand in Aarle-Rixtel en ook in heel Laarbeek natuurlijk nog veel internationaler en daarmee kleurrijker.